PBL
RVO
Situatieschets Klimaatinstallaties
De opdracht
Klimaatinstallaties spelen een belangrijke rol in het verduurzamen van de gebouwde omgeving. Tegelijkertijd zorgen ze ook voor een relatief grote milieu-impact. In opdracht van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) onderzocht Copper8 welke beleidsmogelijkheden er zijn voor de Rijksoverheid om belemmeringen voor een transitie naar circulaire klimaatinstallaties weg te nemen. Deze beleidsanalyse is een onderdeel van een bredere Productgroepanalyse, die in samenwerking met TNO en de Universiteit Utrecht wordt uitgevoerd ten behoeve van de Integrale Circulaire Economie Rapportage 2027 (ICER 2027).
Context
De energietransitie leidt tot een groeiende inzet van warmtepompen, ventilatiesystemen en andere klimaatinstallaties. Deze installaties verminderen het fossiele energiegebruik van gebouwen, maar hebben door hun productie ook een materiaalgebonden milieu-impact. Ze bevatten namelijk metalen, kunststoffen en kritieke grondstoffen. Momenteel zijn energieprestaties vaak leidend bij een investeringsbesluit en materiaalimpact wordt niet of nauwelijks meegenomen.
De vraag
Welke beleidsopties kan de Rijksoverheid inzetten om materiaalbesparing, levensduurverlenging en hoogwaardige verwerking beter te ondersteunen in het kader van klimaatinstallaties?
De vereisten
De analyse moest:
- inzicht geven in de belangrijkste structurele en beleidsmatige belemmeringen;
- bestaand Nederlands en Europees beleid op het snijvlak van circulariteit, energie en de gebouwde omgeving meenemen;
- concrete beleidsopties bieden die binnen de invloedssfeer van de Rijksoverheid liggen;
- onderscheid maken tussen efficiënter grondstoffengebruik, levensduurverlenging en hoogwaardige verwerking;
Het proces
Voor dit onderzoek werden de inzichten uit de missiegedreven innovatiesysteemanalyse gecombineerd met aanvullend literatuuronderzoek, een beleidsanalyse en interviews met experts uit de keten. De knelpunten uit de verschillende onderzoeksactiviteiten zijn geclusterd tot vijf hoofdbelemmeringen. Vervolgens brachten we voor iedere belemmering in kaart welke bestaande of aanvullende beleidsinterventies mogelijk zijn en op welke circulaire strategieën deze aangrijpen.
De productgroepanalyse is uitgevoerd in samenwerking met TNO en de Universiteit Utrecht. Copper8 heeft de beleidsanalyse uitgevoerd.
Het resultaat
De analyse laat zien dat de grootste winst vroeg in de keten te behalen is: door minder, kleinere of collectieve installaties toe te passen en installatie-arm te ontwerpen. Tegelijkertijd wordt deze aanpak nog onvoldoende ondersteund door doelen, regelgeving, normen en financiële prikkels.
We identificeren vijf hoofdbelemmeringen:
- Onderontwikkelde doelen
- Ontbrekende of tegenstrijdige sturing
- Belemmerende wet- en regelgeving
- Risicomijdendheid door onbekendheid
- Onvoldoende aantrekkelijke businesscase.
Het rapport Minder installeren voor een beter klimaat biedt de Rijksoverheid concrete beleidsopties om deze belemmeringen weg te nemen. circulaire beleid is vaak een toevoeging op bestaand energie- en afvalbeleid, en daardoor niet stevig of integraal genoeg gepositioneerd is. Om toch voldoende aandacht te krijgen voor de materiaalimpact van klimaatinstallaties, zijn een aantal maatregelen noodzakelijk, waaronder het integraal verbinden van energie- en materiaaldoelen, het beter belonen van installatie-arm ontwerp, onafhankelijkere totstandkoming van normen, sterkere handhaving, het stimuleren van hergebruik via de uitgebreide producentenverantwoordelijkheid en het aanjagen van de vraag via publiek opdrachtgeverschap.
De centrale boodschap: de energietransitie en de grondstoffentransitie kunnen alleen samengaan als we niet uitsluitend kiezen voor andere installaties, maar ook leren kijken naar hoeveel installatietechniek werkelijk nodig is. Minder installeren kan zo bijdragen aan een beter klimaat.
