De energietransitie is een materialentransitie. Winning van kritieke materialen leidt tot nieuwe geopolitieke afhankelijkheden en ketenrisico’s voor mens en milieu. Zo speelt China een dominante rol in bijna de gehele keten van winning tot verwerking. Daarnaast is extra mijnbouw nodig, waarvoor partijen op dit moment onder meer naar de diepzee kijken. De sterk groeiende vraag naar deze materialen verhoogt de afhankelijkheid en ketenrisico’s.
Nederlandse vraag naar kritieke en strategische materialen is hoog
Voor de opbouw van een klimaatneutraal energiesysteem zijn veel kritieke en strategische ‘transitiematerialen’ nodig. In het Koersvaste Middenwegscenario (Netbeheer Nederland) is voor twaalf materialen is de Nederlandse vraag door de energietransitie groter dan het Nederlandse aandeel van het wereldwijde energieverbruik (0,4%).
In de huidige energietransitiescenario’s wordt meer gekeken naar het verhogen van duurzaam aanbod (opwek, opslag, mobiliteit) dan naar het verlagen van het energieverbruik. In het Koersvaste Middenweg-scenario is tot en met 2050 een energiereductie van 22% ingerekend. De ruimte voor verdere, grootschalige energiebesparing zit grotendeels in de industrie, die in het KM-scenario bijna de helft van de totale energievraag van Nederland voor haar rekening neemt. Daarnaast kan een afname in mobiliteit de vraag naar energie verlagen, zowel in nationaal personen- en vrachtvervoer als in internationale lucht- en scheepvaart.
Strategische keuzes op systeem- en technologieniveau mogelijk
Er zijn bewuste keuzes mogelijk in het gebruik van kritieke en strategische materialen. Een circulair perspectief kan leiden tot andere keuzes. Dit onderzoek geeft inzicht in welke maatregelen er in het energiesysteem genomen kunnen worden. Daarbij gebruikt dit onderzoek het Koersvaste Middenweg (KM-)scenario van Netbeheer Nederland als referentie. Er zijn circulaire strategieën doorgerekend voor een combinatie van maatregelen op twee niveaus:
· Systeemniveau: keuzes binnen het energiesysteem, zoals vergaande energiebesparing en betere afstemming van vraag en aanbod.
· Technologieniveau: keuzes in efficiënter materiaalgebruik, substitutie van kritieke materialen en levensduurverlenging van energietechnologieën zoals windturbines, batterijen, zonnepanelen en elektrolysers.
Scherpe keuzes nodig voor klimaatneutraal energiesysteem met bescherming van mensen en natuur
Om in 2040 een klimaatneutraal energiesysteem te realiseren met bescherming van natuur en mensen bij winning van de benodigde materialen, zijn scherpe keuzes nodig. Het vertrekpunt is dat er geen mijnbouw plaatsvindt in gebieden die als ‘off-limits’ worden beschouwd op basis van ecologische en sociale waarden. De kaders hiervoor worden geschetst in het Greenpeace International rapport Beyond Extraction[SB1] . Het huidige onderzoek laat zien welke mogelijkheden er liggen voor de Nederlandse situatie.
Deze reducties vragen om een combinatie van systeem- en technologische maatregelen. Deels gaat dit om grootschalige energiebesparing en strategische krimp, wat leidt tot een lagere energievraag en minder benodigde opwek- en opslagcapaciteit. Daarnaast is inzet nodig om de kritieke materiaalvraag van energietechnologieën te verlagen. Hierbij kan ingezet worden op, onder andere, efficiënter materiaalgebruik, substitutie van kritieke materialen en levensduurverlenging.
Met scherpe keuzes is het mogelijk om de vraag naar kritieke en strategische materialen te beperken. In een scenario met een nieuw evenwicht en circulaire technologieën (NECT+) is in 2035 van slechts zeven materialen meer nodig dan het relatieve aandeel van het Nederlandse energieverbruik (0,4%). Voor alle materialen is de vraag flink lager dan het KM-scenario: voor iridium is dit 1,2% (KM: 2,3%), voor neodymium 0,6% (KM: 2,1%) en voor lithium 0,5% (KM: 1,3%).
Bijdrage van systeemmaatregelen (NE) en technologische maatregelen (CT) aan de vraag naar kritieke en strategische materialen (in 2035), als aandeel van de wereldwijde mijnbouwproductie (in 2024)
Verlaging van 42-49% tot en met 2050 is mogelijk
Wanneer systeem- en technologische maatregelen worden gecombineerd, kan de totale vraag naar kritieke en strategische materialen in de periode 2027-2050 met 42-49% dalen. In het jaar 2050 kan de vraag zelfs 90% lager liggen ten opzichte van het KM-scenario. De grootste reducties liggen onder meer in koper, vanadium, fosfor en mangaan. In absolute zin blijft de kopervraag echter groot.
De combinatie van maatregelen laat zien dat de kritieke materiaalvraag van de Nederlandse energietransitie kan worden ingevuld zonder mijnbouw in gebieden die off-limits zijn op basis van ecologische of sociale waarden, inclusief de diepzee. Dit is allereerst het gevolg van het verlagen van de vraag. Daarnaast is er van de materialen die met diepzeemijnbouw worden gewonnen (koper, kobalt, nikkel en mangaan) relatief voldoende voorraad buiten deze gebieden.
Totale vraag naar kritieke en strategische materialen in het NECT+ scenario in de periode 2027-2050 (links), en in totaal (rechts)
